اگر قرار باشد در عرصه سياست، معياري را براي سنجش شجاعت يك سياستمدار تعيين كنيم، آن معيار كدام است؟ به طور عادي ذهن ما به ازجانگذشتگي و اتخاذ تصميمات متهورانه يا زدن حرفها و سخنان پرهزينه يا ايستادگي در برابر ظلم و امثال اينها معطوف خواهد شد. من اين معيارها را رد نميكنم، اما آنها را ناقص ميدانم، زيرا بروز بسياري از اين خصوصيات ممكن است تحت شرايط احساسي و رواني خاصي انجام شود كه اولاً با عقلانيت منافات داشته باشد. ثانياً، لحظهاي و ناپايدار باشد و با گذشت زمان، از آنها عقبنشيني شود. همچنين ممكن است انگيزههاي خودخواهانه يا جاهطلبانهاي در پس ظاهر موجه آن باشد. از جمله كسب شهرت يا حتي منافع شخصي ميتواند پوشش اين رفتارها باشد.
آيا ميتوان معيار بهتري پيشنهاد كرد؟ به نظر من دفاع از آزادي مهمترين معيار است. البته هر سياستمداري تا هنگامي كه در مقام اپوزيسيون است، بهترين شعارها را در دفاع از آزادي ميدهد، و حاضر است که جان خود را هم فداي آن كند! منظور من اين دفاع از آزادي نيست، بلكه منظور دفاع از آزادي، در هنگامي است كه ميتوان مانع آن شد، دفاع كسي از آزادي اصيل و معيار شجاعت است كه ميتواند آن را مانع شود. اگر رهبر يك گروه سياسي در داخل گروه مدافع آزادي بيان باشد، اين دفاع اصيل است، زيرا ميتواند مانع نقد و آزادي بيان دیگران شود، اما چنين نميكند و شجاعت آن را دارد كه خود و سياستهايش را در معرض نقد دیگران قرار دهد. حال اگر اين سياستمدار در مصدر قدرت قرار گرفت، بهترين آزمون براي سنجش شجاعت او فراهم ميشود. به ميزاني كه آزادي را بسط دهد، و مانع نقد و اعتراض ديگران نشود، او را ميتوان شجاع به معناي دقيق كلمه دانست. اين شجاعت نه براساس احساس، كه برمبناي عقلانيت بروز يافته است، و تا هنگامي كه مانع آزادي ديگران نشود، ويژگي شجاعت نزد وي برقرار است، اين تصميم براي كسب شهرت نيست، زيرا با دفاع عملي از آزادي ديگران، شهرت و اعتبار خود را در معرض نقد همگان قرار ميدهد. چنين سياستمداري به معناي واقعي اعتماد بهنفس دارد.
بنابراين مهمترين معياري كه با آن ميتوان سياستمدار شجاع را از ترسو تشخيص داد، تعهد آنان به آزادي بيان و نقد در هر شرايطي است. مقيد كردن اين مشخصه از سوي سياستمدار، چيزي جز مقيد كردن شجاعت او نيست و هنگامي كه قيود او بر آزادی زياد شد، از شجاعت گذشته و وارد مرز ترسويي ميشوند. جنبشهاي سياسي نيز از اين قاعده تبعيت ميكنند. جنبشهايي كه داراي ريشههاي قوي اجتماعي و اعضايي شجاع و رفتاري مبتني بر عقلانيت هستند، بيش از هر چيز ديگر از فضاي نقد بويژه نقد دروني جنبش دفاع ميكنند و آن را مشروط به اما و اگرهاي بيهوده نميكنند. بالندگي اين جنبشها نيز به ميزان نقدي است كه از درون و بيرون آن صورت ميگيرد.
اگر با اين معيار مرحوم احمد بورقاني را بسنجيم، جزو سياستمداران شجاع محسوب ميشد، زيرا تا آنجايي كه ميتوانست نه تنها محدوديتي براي مطبوعات و آزادي بيان ايجاد نميكرد، بلكه شخصاً ميكوشيد كه با تشويق ديگران و ارايه امكانات آزادی را بسط دهد. او به معناي دقيق كلمه مديريت و پست و مقام خود را هم در راه اين هدف خرج كرد. در نقطه مقابل بورقاني و شجاعت او، افراد ترسويي قرار دارند كه هدفي جز اعمال محدوديت براي مطبوعات و آزادي رسانهها و بيان ندارند. آنان سياستمداران ترسويي هستند كه ترس خود را در پشت كلمات خشن و تهديدهايشان و شعارهای توخالی و بظاهر ارزشی پنهان ميكنند. آنان چون افراد ترسويي هستند كه از تاريكي شب كوهستان و دشت ميترسند، اما با صداي بلند آواز ميخوانند تا ترس خود را بپوشانند.
دو سال از فوت مرحوم بورقاني ميگذرد و اكنون و با توجه به شرايط موجود بيش از گذشته متوجه اهميت اين معيار در سنجش سياستمدار شجاع ميشويم. خدايش او را رحمت كند.
رويدادهاي چند ماه گذشته ايران بويژه حوادث عاشورا موجب شد كه بحث خشونت و خشونتگريزي در سطح نظري پيشين باقي نماند و مباحث نظري به محك و تجربه عملي درآيد تا معلوم گردد كه آموزههاي نظري هنگام عمل تا چه حد رعايت ميشود. يكي از مسايلي كه از سوي برخي صاحبنظران مطرح شد، تئوريزه كردن برخي رفتارها در ذيل عنوان دفاع مشروع بود. به نظر بنده شايد این صاحبنظران محترم ـكه به سهم خودم براي برخي از آنان احترام بسيار قايل هستمـ تا حدي تحت تأثير فضاي سياسي موجود آگاهانه يا ناآگاهانه ـپوزش از اين جسارتـ قصد داشتهاند كه رفتارهاي مذكور را توجيه كنند، در حالي كه به نظر من وظيفه تكتك ماست كه نسبت به هر خطايي بويژه نزد كساني كه خود را با آنان همراهتر و همدلتر ميدانيم، حساس باشيم. ترديدي نيست كه جريان سیاسی موجود دچار نقاط ضعف و قوتي هست، اما اگر بنابر ملاحظاتي نقاط ضعف آن گفته نشود، اين نقاط ضعف توانايي آن را دارند كه به سرعت تكثير و تثبيت شوند و به جزء جداييناپذير جنبش سياسي تبديل شوند و ديگر هيچ كس نتواند آنها را اصلاح نمايد. در اين يادداشت ميكوشم تا حدي اين نگاه توجیه گر خشونت را نقد كنم. اميدوارم كه از جاده انصاف خارج نشوم.
اصطلاح دفاع مشروع در حقوق جزا به كار برده ميشود. استفاده از اين اصطلاح كه در روابط و درگيريهاي شخصي مصداق دارد، در حوزه سياست، خطاست، زيرا در حوزه سياست، رفتارها جمعي است، و بايد واجد مشخصه جمعي باشد، و نميتوان آن را به يك عمل فردي فرو كاست. مثلاً اگر كسي به صفت فردي به من يا شما خواننده محترم يا هر كس ديگري حمله و هر یک از ما را مضروب كند يا قصد مضروب كردن ما را داشته باشد، ما چه واکنشی ميتوانيم انجام دهيم؟ به لحاظ حقوقي ـالبته تحت شرايطيـ هر يك از ما حق دفاع از خود را داريم، اما هر نوع واكنش دیگري هم كه انجام دهيم، اگر به لحاظ اخلاقي براي وجدان خودمان موجه باشد، شاید قابل دفاع باشد، اما به لحاظ حقوقي دفاع مشروع شرايطي دارد. از جمله بايد دفاع متناسب با حمله باشد، امكان فرار يا اخذ كمك از نيروهاي قانوني فراهم نباشد. حال اگر حملهكننده نيروي دولتي باشد، چه ميتوان كرد؟ در اين صورت اثبات دفاع مشروع پيچيدهتر است و توجيه رفتار متقابل در ذيل اين عنوان مشكل خواهد بود، حتي اگر نيروهاي مذكور از حدود اختيارات و وظايف خود تجاوز كرده باشند.
اما اگر عدهاي سياسي در جريان تظاهرات خياباني مورد تهاجم قرار گيرند، آيا ميتوان از عنوان دفاع مشروع براي توجيه مقابله به مثل استفاده كرد؟ شايد بتوان واكنش يك جوان را در برابر چنين رفتاري به صفت فردي درك كرد، اما قطعاً نميتوان و نميبايد آن را توجيه كرد، زيرا چنين واكنشي بايد مستلزم صدور مجوز رهبري تظاهرات باشد. پيشفرض حضور در چنين مراسمي، تبعيت و اطاعات از رهبري سياسي دعوتكننده است. شايد گفته شود كه چنين رهبري در واقعيت خارجي تظاهرات خياباني تهران وجود ندارد، در اين حالت بايد گفت كه پس برحسب كدام مجوز اخلاقي بايد در چنین كنش سياسي كه كنشي جمعي است حضور يافت؟ در اين صورت آيا هر فرد شركتكننده حق هرگونه انجام هر کنش و واکنشی را دارد يا خير؟ مثلاً ميتواند با خود اسلحه حمل كند تا در صورت مورد حمله واقع شدن، مقابله به مثل يا دفاع كند؟ اگر بلي آيا نتايج چنين اقدامي قلب ماهيت كل تظاهرات و رفتن دود آن به چشم سايرين نخواهد بود؟ اگر كسي حق چنين اقدامي را ندارد، چگونه است كه به او حق داده ميشود كه مثلاً با سنگ يا چوب حمله كند، اما با اسلحه يا چاقو نه؟ در كنش جمعي سياسي، نميتوان وظايف را چنان سيال و شناور تعريف كرد كه تعيين حد و حدود آن را افراد شخصا تعيين كنند.
بعلاوه فرض كنيم كه چنين حقي هم به افراد داده شود، آيا حاضريم تبعات آن را بپذيريم؟ وقتي كه فرد يا افرادي، پليس باتوم به دست را بزنند، به طور طبيعي دفعه بعد پليس با سلاح گرم خواهد آمد، آيا چنين نتيجهاي را ميپذيريم يا خير؟ از همه مهمتر اسلحه واقعي مردم تظاهركننده مقابله به مثل و زدن نيست، اين اسلحهاي است كه قويتر از آن در دستِ طرفِ مقابلِ چنين مردمي است، و اگر مردم چنين سلاحي را بكشند، از ابتدا شكست خورده تلقي خواهند شد، زيرا قويتر از آن را طرف مقابل خواهد كشيد و مردم را در اين تقابل شكست خواهد داد. در اين صورت ممكن است مردم نيز مجبور شوند براي مقابله به مثل بيش از پيش بر اين سلاح متكي شوند، كه نهايت امر رودررويي و درگيري خواهد بود، و آنچه كه در این میان پيروز خواهد شد، خشونت و زور عريان است، و كساني هم جلودار و رهبري هر يك از دو جریان را به دست خواهند گرفت كه در كاربرد اين سلاح تواناتر هستند و از اين مبارزه هرچه درآيد، خير و صلاح مردم و جامعه بيرون نخواهد آمد.
بنابر این اگر مردمي كه در معرض تعدی قرار ميگيرند، قادر شوند كه مقابله به مثل خود را در قالب دفاع مشروع توجيه كنند، در اين صورت كاري جز بالا بردن سطح خشونت انجام ندادهاند، و ديگر نميتوانند خشونتپرهيزي را ويژگي رفتار سياسي خود معرفي كنند، قدرت جنبشهاي خشونتپرهيز، در توان آنان در خشونتپرهيزي و تحمل خشونت و بردباری در برابر آن است. حتي ممكن است كه در برابر حملات شديد هم كوچكترين واكنشي نشان ندهند و تنها راهي كه ميتواند خشونت طرف مقابل آنان را ناكارآمد و خنثي كند، همين كتك خوردن و مقابله به مثل نكردن است. چيزي كه روح و ذهن خشنترين افراد را هم تسخير ميكند، اين رفتار است، به همين دليل است كه اگر كسي بخواهد، مجادله خود با مخالفان را با خشونت فيصله دهد، بهترين راه است كه مخالفان خود را با انواع ترفندها به جاده خشونت بكشاند، در اين صورت خشونت به صورت پلهاي و گام به گام تشديد و درجه آن به سرعت افزايش خواهد يافت.
نكته كليديتر براي فهم خشونتپرهيزي اين است كه خشونت را نبايد به خشونت فيزيكي محدود كرد. اتفاقاً در موارد زيادي خشونت زباني منشاء خشونت فيزيكي است يا حداقل آن را موجد و تشديد ميكند. دروغ، توهين و فحاشي، مسخره كردن؛ آثار تخريبي كمتري از خشونت فيزيكي ندارند. براي مثال در روابط خانوادگي اين نكته به خوبي ديده ميشود. همسر يا فرزندان در بسياري از موارد نسبت به توهين، فحاشي، مسخره كردن حساسيت بيشتري از خشونت فيزيكي دارند، بويژه آنكه خشونت زباني علنی و در حضور ديگران انجام شود. ترديد نبايد داشت كه خشونت موجود در اظهارات، شعارها و سياه و سفيد كردن، دوقطبي كردن افراد، و مجاز شدن زدن هر اتهام يا دشنامي عليه ديگران، عامل مهمي در تشديد خشونت يا موجه كردن اعمال خشونت نزد بسياري خواهد بود.
در اين ميان ممكن است گفته شود كه اين رفتارها واكنشي بوده است. اين پاسخ قابل فهم است، اما قابل قبول نيست. چرا؟ اگر در خيابان يك نفر به ديگري توهين كند، و مثلاً فحش بدهد، پاسخ نفر مقابل چه خواهد بود؟ اگر با منطق آماري اظهار نظر كنيم، قابل درك است كه تعداد زيادي از افراد مورد اتهام يا توهين پاسخ متقابل می دهند و احتمالاً كار مجادله بالا می گيرد و ممکن است به زد و خورد تبديل شود اگر در 80 درصد از موارد چنين اتفاقي رخ دهد، تعجب نخواهيم كرد، زيرا واكنش افراد را برحسب احساسات و امور شخصي آنان ميتوان حدس زد. اما حتماً در صفحه حوادث روزنامهها خواندهايد كه در برخي از اين مجادلات كار بجاهاي باريك كشيده و حتي يكي از طرفين كشته ميشود. بنابراين گرچه واكنش مذكور قابل فهم است، اما از منظر عقلانی چندان قابل دفاع نيست، چون عوارض بعدي آن معمولاً به گونهاي است كه موجب پشيماني ميشود. در هر حال هر یک از این افراد مجاز و مختارند كه برحسب خواست و احساسات و علايق خود تصميم بگيرند و واكنش نشان دهند. اما در سطح سياسي، بروز اين واكنشها حتي در سطح جمعي هم درست نيست، چه رسد به اينكه به صفت فردي چنين واكنشهايي بروز داده شود، زيرا استقلال تعيين خطمشي را از رهبري سياسي سلب ميكند و در درست جناح رقيب قرار ميدهد، و آنان خواهند بود كه با رفتار خود تاكتيك و سپس استراتژي مقابل خود را تعيين ميكنند. در اين يادداشت موضوع به صورت كلي و تا حدی خلاصه عنوان شد، شايد بهتر باشد كه در ادامه مباحث مشابه وارد جزييات و نقد موردي هم شد.
يكي از عواملي كه موجب اضطراب و مشكلات روحي و رواني در افراد ميشود، دچار شدن به تناقصهاي غيرمنطقي در انديشه، گفتار يا رفتار است. حتي اگر فرد سعي كند كه اضطراب خود را نشان ندهد و بر آن سرپوش بگذارد، بايد مطمئن بود كه در اعماق وجود وي اضطراب وجود دارد و آثار و عوارض منفي خود را بر فرد و حتی بر دیگران بر جاي ميگذارد. شايد عدهاي به رياكاري كه نمادي از رفتار متناقص است عادت كرده باشند و بدون مشكل خاصي در برابر صاحب قدرت قربانصدقه بروند، تعظيم كنند و دست ببوسند، و در همان حال به راحتي در رذالت و پستي آنان داد سخن دهند. ممكن است بيهيچ مشكلي كارهاي خلاف شرع انجام دهند، اما در ظاهر جانماز آب بكشند و تسبيح بياندازند و الخ. انجام اين رفتارها، گفتارها و عقايد تناقصآميز، چيزي جز ضعف و نيز وجود بحران در ضمير فرد يا جامعه نيست و روشن است كه چنين ضعف و بحراني آثار و عوارض خود را در پي خواهد داشت. من بر حسب تجربهي شخصي خود دريافتهام كه هرگاه افراد و يا گروهاي سياسي، بري از تناقضات فكري، رفتاري يا گفتاري هستند، آيندهي نويدبخشي در انتظار آنان است و به همان ميزاني كه قادر باشند جملات و اعمال بدون تناقض بيان كرده يا انجام دهند، آيندهي آنان روشنتر است و چندان فرق نميكند كه آن افراد يا گروهها طرفدار ايدههاي چپ، راست يا ميانه باشند، مهم اين است كه ايدهها و رفتارهاي آنان عرفاً و مطابق فهم عقلاي جامعه تناقضآميز نباشد. تنها پس از اين مرحله است كه اين ايدهها ورفتارهاي غيرتناقضآميز قادر ميشوند با يكديگر رقابت كرده و يكي بر ديگري پيشي بگيرد.
برخي از افراد يا گروهها، داراي ذهنيتها و عقايدي هستند كه در ابتداي كار تناقضات آن ديده نميشود، اما در مرحلهي عمل و تجربه است كه تضادهاي حلنشدني اعمال و رفتار آنان ظاهر ميشود و آنان را وارد بنبست فكري و رفتاري ميكند. همچنين وقتي فضاي سياسي گرگوميش يا غبارآلود باشد و از وضوح و روشني برخوردار نباشد و دوغ و دوشاب نيز يكي تلقي شود، تضادهاي مذكور كمتر به چشم ميآيد، اما چون خورشيد بالاتر آيد و گردوغبارهای سیاسی فرونشيند، تضادها نيز آشكار و صاحبان اين آرا و رفتار نزد ديدههاي مردم، از نردباني كه به ناحق بالا رفتهاند، سقوط آزاد ميكنند.
اجازه دهيد عينيتر صحبت كنيم و نشان دهيم كه در حال حاضر اين تضادها در كجا و نزد چه كساني شكل گرفته است و چه كساني آنها را ميبينند؟ حتماً خوانندگان اطلاع دارند كه چند ماه است، برخي از طرفداران پروپاقرص رئيس دولت، به همان ميزان طرفداري از وي، با چند انتصاب مهم او مخالف هستند. رئيس دفتر، معاون اول و اخيراً رئيس ستاد مبارزه با قاچاق كالا و ارز و قبلاً هم با انتصاب آقاي كردان مخالف بودند. اما نكته اين است كه مخالفت با اين انتصابها، موضوعي سليقهاي نيست، بلكه فراتر از آن، در حد طرد و نفي هم هست و جالب تر اينكه این گروهها عليه افراد مذکور شعار هم ميدهند و نكاتي را عليهشان اقامه و مطرح ميكنند كه نشان ميدهد موضوع فراتر از يك اختلاف سليقهي عادي است.
اما اين نگاه چرا متناقض است؟ طرفداران مذكور دولت، از يك طرف رئيس دولت را چنان معرفي ميكنند كه گويي حلال همهي مشكلات و سرشار از همهي خصايص نيك و دانا به همهي امور براي ادارهي كشور و حتی جهان است، اما از سوي ديگر چند نفر از مهمترين منصوبين او را چنان رد ميكنند كه گويي نه تنها فاقد ويژگيهاي رئيس خود هستند بلکه خصائل رفتاری و عقیدتی منفی هم دارند. از طرف ديگر رئيس دولت شخصاً از اين افراد دفاع ميكند و دفاع او از اينان حتي مصلحتي هم نيست، زيرا هيچ مصلحت سياسي براي قرار دادن آنان در اين سمتها وجود نداشته است. سهل است كه مصلحت سياسي بر نبود آنان است، زيرا هزينههاي زيادي را براي اين انتصابها پرداخته است و هر فرد عاقلي وقتي حاضر است براي انتصابهايش هزينه بدهد كه آن افراد براي او كليدي و مورد قبول باشند. بنابراين رئيس دولت نهتنها اين چهار نفر را قبول داشته است و دارد، بلكه آنان را در حدی قبول دارد كه حاضر است عليرغم فشارهاي حاميانش، از اين منصوبين دفاع كند و حتماً حضور آنان را در كنار خود براي اجراي اهداف و برنامههاي دولت خود راهبردي و مهم ميداند كه چنين فشاري را تحمل ميكند.
تناقض حاميان مذكور در اين است كه چرا از رئيس دولت تا اين حد حمايت ميكنند اما با نزديكترين حلقهي او تا اين حد مخالفت ميورزند؟ شايد آنان بگويند كه رئيس دولت ماهيت اين حلقهي نزديك خود را نميشناسد. طبيعي است كه با پذيرش اين گزاره ميخواهند تناقض رفتاري خود را موجه جلوه دهند، اما دچار اين تناقض بزرگتر ميشوند كه اگر فردي از شناخت ماهيت واقعي دوستان صمیمی اش كه سالهاي سال با آنان از نزديك مراوده داشته عاجز باشد، چگونه ميتواند مشكلات بسيار پيچيدهي مملكت را بشناسد و آنان را حل كند؟ شايد راه ديگري را براي حل اين تناقض طي كنند و بگويند كه وي آنان را ميشناسد اما بر حسب روابط دوستي و خويشاوندي قادر نيست از آنان دل بركند. در اين صورت بايد گفت كه پس شعار عدالت محوري كجا رفت؟ اگر كسي پست و مقام دولتي را براي اينگونه امور شخصي تقسيم كند، چگونه ميتواند گرهاي از كار فروبستهي جامعه باز كند؟ بهعلاوه در اين صورت ساير انتصابهاي وي نيز از همين منطق برخوردار خواهند بود و طبيعي است كه نتيجه جز فاجعهاي هولناك نخواهد بود.
بنابراين طرفداران دولت قادر به حل اين تناقضها نيستند، البته طرفدان جوان و كمتر آگاه دولت ميكوشند كه با توجيهات غيرقابل پذيرش اين تناقض را بپوشانند، اما كيست كه نداند واقعيت چيز ديگري است؟ واقعيت اين است كه رئيس دولت اين افراد را قبول دارد و تفاوت مهمي از لحاظ رفتار و خط مشي با آنان ندارد و اتفاقاً چون آنان را بيش از همه به خود نزديك ميداند، حاضر شده است كه براي حفظ آنان بيشترين هزينهها را هم بپردازد، و حتي در این مورد با وزراي مهم خود در پايان دولت قبلي وارد چالش شد و كار به سطوح بالاتر هم كشيد. نتيجهاي كه بايد گرفت، تناقض در رفتارها و گفتارهای حاميان دولت است و رئيس دولت حداقل در اين يك مورد خاص دچار تناقض رفتاري يا فكري نيست، زيرا او كساني را در صدر دولت و در صندلي راست و چپ خويش مينشاند، كه از سايرين به او نزديكتر هستند. اين ديگران هستند كه بايد تناقصات حل ناشدني خود را برطرف كنند و صادقانه در ارزيابي و داوري خود تجديد نظر كنند و بپذيرند كه رئيس دولت و منصوبين دست چپ و راست وي در دولت و ستاد مبارزه با قاچاق كالا، عموماً از نظر سياسي و اخلاقي نسبتاً از جنس مشتركي هستند و آنان يك بستهي واحداند، يا بايد با همهي آنان مخالفت كرد يا از همهي آنان حمايت كرد. بايد از دورويي و ريا دست برداشت و اين واقعيت ساده را اذعان نمود که حمايت از بستهي مديريت و سياسي مذكور از سوي حاميان دولت به نفع شفافيت فضاي سياسي است.
اين كوچكترين اما ملموس و مشهودترين تناقض در فضاي سياس ايران است. اگر بخواهيم اين تناقضات را در عرصههاي اقتصاد، اجتماع، فرهنگ، سياست خارجي و داخلي بویژه در رفتار دولت ليست كنيم، مثنوي هفتاد من كاغذ خواهد بود كه در اين يادداشت كوچك مجال آن نيست.
- آیا آقای موسوی شخصی چنین تصمیمی را گرفته اند؟
این بیانه برآیند یک حس است و این طور نیست که یک فرد همین طوری به یک نتیجه ای برسد . به صورت طبیعی هر کسی که در این جامعه زندگی می کند با توجه به شرایط سعی می کند که گامی را در جهت رفع تنش و بحران بردارد که نمود آن در تصمیم آقای موسوی منعکس می شود .
- به نظر شما چرا چهره های معتدلی که در میان گروههای سیاسی و یا حاکمیت هستند زودتر از اینکه تنش های شکل گرفته تشدید شود واکنشی از خود نشان ندادند ؟
می توان سوال کرد که چرا دیرتر این واکنش ها از سوی آنها مطرح نشد ، بالاخره در یک زمانی یک حرکتی صورت می و نباید دیگر خیلی مته لای خشخاش گذاشت . اما شاید دلیلش این است که کسی فکر نمی کرد که این قدر جریان منتقد رادیکال شود و فراتر از وضعیت موجودش درخواست کند و به نظر من یکی از اشتباهاتی که وجود داشت این بود که برخی از افراد خواستند خودشان را برای روی این جریان سوار کنند ، البته من مخالف این نیستم هر کسی می تواند هر شعاری که دوست دارد سر دهد ولی این را اخلاقی نمی دانم که عده ای بگویند آقای موسوی و کروبی رهبر این جریان است ولی مسائلی را مطرح کنند که بر خلاف ایده های آنهاست ، البته این افراد می توانند ایده های خود را به صورت شخصی مطرح کرده و به ترویج ایده های خود بپردازنند ولی نمی توانند وارد و سوار یک جریان دگر شوند وماهیت آن را تغییر دهند . به نظر من آقای موسوی فکر می کرد که هنوز به این مرحله نرسیده که این اتفاق بیافتد ولی شاید در جریان فوت آقای منتظری و حوادث ظهر عاشورا این ضرورت را حس کردند که چنین بیانیه ای بدهند و همین روند موجب شده بود که نیروهای تندرو و رادیکال طرف مقابل در جلوی صف مواجهه قرار گیرند اما با توجه به این بیانیه امیدوارم که نیروهای عاقل آن طرف بیایند و جایگاه اصلی خودشان را به دست آورند .
- یعنی شما معتقدید که چهره های معتدلی که وارد عرصه حوادث اخیر شده اند و نسبت به تداوم این جریانات هشدار می دهند و البته بعد از بیانیه آقای موسوی عرصه مناسب تری برای حضور انها فراهم شده بدان جهت است که یک زمانی احساس کردند که مطالبات مردم از سطح اعتراض به عرصه یک انتخابات فراتر رفته و تلاش دارند که مانع تداوم آن شوند و اجازه ندهند که اعتراضات مردم از ان فراتر رفته و منحرف شود ؟
واقعیت این است که در جامعه ایران همه افراد و گروهها از این امکان برخوردار نیستند که احزاب و سازمان و تشکیلات خود را داشته باشند بنابراین می کوشند که در چارچوبی که امکان آن وجود دارد قرار گیرند و سعی می کنند همرنگ آنها شوند تا مطالبات خود را مطرح کنند و فکر می کنم که در این جریانات بیشتر از حد عرفی این کار انجام شد و البته اقدامات و رفتارهای تندی که از طرف مقابل انجام شد در تشدید این جریان اثر گذار بود مانند زندانی کردن و منفعل کردن برخی از افراد که باعث شد این جریان را با براندازی مرز روشنی پیدا نکند .
- ولی متاسفانه باید گفت مشکلی که در عرصه حوادث هفت ماه گذشته وجود داشت این بود که هرگاه چهره های معتدل از هر طیف سیاسی خواستند که مسئله ای درباره بازگشت به آرامش و ایجاد وحدت ملی بیان کنند مورد هجمه بیشترین حملات قرار گرفتند و از جانب هم فکران خود طرد شدند . چرا چنین فضایی شکل گرفت ؟
وقتی فضا تند هست این اتفاق می افتد و این طبیعی است ولی با این اتفاقاتی که چند روز گذشته روی داد این امید وجود دارد که در طرف مقابل هم نیروهای با تجربه و کسانی که به دنبال منافع ملت و کشور هستند جایگاه خود را بازسازی کنند
- البته شما به حوادث چند روز گذشته امیدوار هستید ولی این را هم فراموش نکنید که همین مواضعی که اخیرا برای بازگشت به آرامش از سوی بزرگان جریان های سیاسی مطرح شده با واکنش تند برخی از طیف ها مواجه شد ، که البته در این میان این حامیان احمدی نژاد بودند که تند ترین واکنش ها را نشان دادند و حتی خواستار اقرار سران اصلاحات به اشتباهات خود شدند ؟
این بدان جهت است که برخلاف آنچه به نظر می آید جناح مقابل فاقد انسجام و رهبری منسجم است و در داخل آنان هم اختلافات زیاد است در آن طرف هر کسی که صبح زودتر از خواب بیدار شود و بیشتر شعار دهد میداندار است ولی در این طرف علی رغم آنچه که گفته می شود وقتی که مهندس موسوی حرفی می زند بقیه همراهی می کنند .
- یعنی می گویید که اصلاح طلبان رهبری مسنجم دارند ؟
نمی گویم رهبری ولی دارای حس مشترکی هستند
- به نظر شما چه نگرانی موجب شد که موسوی چنین پیشنهاداتی را مطرح کند و به دنبال آن میانه روهای اصولگرا قدم به عرصه سیاست بگذارند ؟
یک واقعیت در طیف مقابل اصلاحات وجود دارد این است که افراد با تجربه و منصف آنان با بحران آشنا هستند و می دانند که ریشه بحران عمیق تر از آن است که فکر می کردند و تا هنوز هم نتوانستند که یک راهپیمایی خودجوش در شان ادعاهایشان برگزار کنند ولی حاضر نیستند که به صورت علنی به این بحران اذعان کنند و گام جدی بردارند زیرا اگر گامی جدی بردارند به منزله اذعان به مشکل هم هست . پس مشکل جناح مقابل این است که حاضر نیستند که به این مشکل اذعان کنند وگامی به جلو بر دارند ولی در این حال طیف افراطی آنان فکر می کند که می تواند با زور مشکل را حل کند و بنابراین راه می افتد و در جلوی صف قرار می گیرد . این جریان از نظر روحی و روانی وضعیت بهتری از جناح عاقل خود دارند . بنابراین باید فرصتی را پیش آورد که جناح عاقل در شرایط روحی و روانی بهتری قرار گیرند تا بتوانند از این بحران عبور کنند .
- این طیف عقلا که شما از آنها صحبت می کنید همان کسانی نیستند که اکنون سکوت کرده اند ؟
بله بخشی از آنها در دولت و بخشی هم در بیرون هستند .
- برخی این روزها بیشترین انتقادات را به چهره های میانه رو مطرح کرده اند و آنها محکوم کرده اند به اینکه چرا تا کنون سکوت کرده اند ، به نظر شما چه حوادثی در پشت پرده می توانست وجود داشته باشد که موجب سکوت هفت ماهه میانه روها شده بود ؟
من از پشت پرده خبری ندارم و در پی پشت پرده کسی نیستم و اهمیتی هم ندارد بلکه آنچه اهمیت دارد فعل آشکاری است که می بینیم ولی در کل آن جناح خطری که از جانب اصلاح طلبان برای خودشان می ببینند بیشتر از خطری کی دانند که از جناح تندروی خود می ببینند و باید زمان بگذارد که متوجه این خطری که از جانب نیروهای افراطی خودشان بروز می کند بشوند و آن گاه قاطعانه تر برخورد کنند .
- خطری که شما از آن حرف می زنید چیست ؟!
این خطر که حکومت تک پایه ای و شکننده شود و به اندازه زیادی حکومت را از جامعه جدا کرده و در برابر سیاست های خارجی و داخلی شکننده می کند و آنها بالاخره از این موضوع احساس خطر خواهند کرد .
- فکر می کنید اولین گام هایی که از سوی طرفین برای حل بحران می تواند برداشته شود چیست ؟
من درباره گام ها بحثی ندارم بلکه این گام ها باید در یک روند تعاملی برداشته شود . آنچه از اهمیت برخوردار است ادعان به مساله و شکل گیری این اراده است که مسئله حل شود . بنابراین اکنون که در این طرف این اراده وجود دارد اگر در طرف مقابل هم به وجود بیاید که پیدا کردن راه حل ها سخت نخواهد بود . البته دور این ایده را خط بکشید که آنان و اصلاح طلبان در شرایط کنونی بیایند و بر سر میز مذاکره با یکدیگر بنشینند ، و بحث ما هم این نیست که مسائل مملکت به طور کامل حل شود و این امکان پذیر هم نیست بلکه بحث این است که از این بحران خارج شویم و مشکلات به قبل از خود برگردد . من گاهی فکر می کنم که این موضوع مانند مشکل رابطه ایران و آمریکاست که دائم بر مذاکره تاکید می کنند من بارها گفتم برای چه باید مذاکره کنیم ابتدا باید اراده ای برای حل مشکل ایجاد شود و بعد مذاکره صورت گیرد . بنابراین ابتدا باید اراده ای برای خروج از بحرانی که پیش آمده شکل گیرد .
- فکر می کند کل بدنه منتقدین حرکت بزرگان را برای حل بحران بپذیرنند ؟
نه این طوری نیست که همه بپذیرنند ولی کلیت جریان می پذیرد و اتفاقات گذشته ادامه پیدا نمی کند
- نقش حاکمیت چه خواهد بود
بخش اصلی قضیه آنجاست
- یعنی همان پیشنهادی که آقای رضایی داد را مناسب می دانید ؟
ایشان باید نامه را با ادبیات دقیقتری می نوشت اینکه گفته شود آقای موسوی عقب نشینی کرده کار درستی نبود
- به نظر شما اولین قدم احمدی نژاد برای حل بحران چه می تواند باشد ؟
قاعدتا باید مساله جای دیگری حل شود.
- البته فکر می کنم قبل از هر چیز این مهم است که جمع عقلای هر دو طیف به این نتیجه رسیده اند که باید برای حرکت به سوی اعتدال گام های موثری برداشته شود ؟
برداشت کلی من اینکه بخش اعظم از سیاسیون سنتی و جدید و با سابقه در جامعه ما این حس را دارند که باید از این وضع خارج شوند تداوم و حتی منجمد کردن این وضع به نفع این جامعه نیست مساله را پاک نباید کرد حل نسبی آن هدف است.
- و این خروج به چه صورتی است ؟
خارج شدن یعنی اینکه پس از این اتفاقاتی که رخ داده و به هر دلیلی که بوده در آینده ای کوتاه مدت نگرانی نسبت به تکرار آن وجود نداشته باشد . با فضایی که ایجاد شده و قدمی که برداشته شده چنانچه پاسخ مثبتی داده شود این بحران تا مدت ها حل می شود . فراموش نکنیم که ایران دیر یا زود باید با مجامع جهانی مواجهه داشته باشد که نیاز به بازسازی داخلی دارد و بنابراین باید ابتدا هرچه سریعتر این مسائل حل و فصل شود .
- این بازسازی به چه شکلی باید باشد ؟
کلیت حکومت می تواند تصمیم مناسب را بگیرد.
- من گاهی احساس می کنم که شما بسیار ساده به مسائل نگاه می کنید به مانند اینکه فکر می کنید پیشنهاداتی داده شده و باید بدان عمل شود تا همه چیز حل شود !
البته شما چون خیلی پیچده می بینید و من قادر به این دید نیستم و در حد درک ضعیف خود حرف می زنم و حتما به بزرگواری خودتان سادگی مرا خواهید بخشید اما من فکر نمی کنم که لزوما چنین اتفاقی می افتد بلکه عده ای کوشش می کنند از این وضعیت بیرون بیایند و برای خروج از آن حرف می زنند و ایده می دهند و این ایده پردازی ها به پالایش نیروها و موازنه نیروها و اتخاذ تصمیمات جدید و کل مسئله کمک می کند . ممکن است که یک طرف راه نیاید که در این صورت مشکلات دیگری به وجود می آید ولی در هر صورت راه چندان هم ساده نیست .
- شما چه راهکارهایی را مطرح می کنید ؟
من اگر بودم اجازه نمی دادم که رفتار قبلی به اینجا ختم شود . الان وضعیتی هست و نامه ای مهندس موسوی نوشته که خوب است که باید کوشش کرد و آن پیشنهادها را بسط و موضوع گفتگوقرار و جامعه را به سمت آرامش سوق داد .
- فکر می کنید که با انتشار همین بیانیه یک جبهه جدیدی از اعتدال گرایان شکل می گیرد ؟
بیشتر از اینکه یک جبهه جدید شکل گیرد توپ را در زمین بازی طیف مقابل می اندازد .
- بعد از اینکه این پیشنهادات از سوی موسوی برای حل بحران پیشنهاد شد تاکید کردند که یعنی معترضان دولت را پذیرفتند ؟
بحث بر سر پذیرفتن نیست . بحث امر واقع است ، من فکر می کنم که جنبش سبز دستاوردهای خودش را داشته و در این مقطع بیش از این جلو نمی تواند برود و اگر برود هزینه های سنگینی برای کشور و مردم خواهد داشت .
- شما هم فکر می کنید که اگر طرفین اشتباهات خود را بپذیرنند بحران راحت تر حل می شود ؟
هرکسی هر کاری دوست داشت می کند و اگر خواست اشتباهاش را می پذیرد . من درباره مطلب آقای مطهری گفتم آقای احمدی نژاد اگر خواست عذرخواهی کند واگر نخواست نمی کند آنچه برای ما مهم است تغییر و اصلاح رفتار هاست .
- به هر حال شما معتقدید که باید با تدبیر رهبری تعامل میان طرفین شکل گیرد ؟
اکنون دارای یک وضعیت خاص هستیم که یک طرف برای حل بحران موضعی را اتخاذ کرده و باید طرف مقابل هم باید در مقابل مواضع مناسبی را اتخاذ کند .
- اگر طیف مقابل نخواهد که پاسخی به اعتدال گرایان بدهد وضعیت به چه سمتی می رود ؟
ممکن است چنین اتفاقی بیافتد
- خوب در این صورت واکنش اصلاح طلبان که به نوعی خود پیشگام برای حل بحران شدند چیست ؟
نمی توان از الان پیش بینی کرد باید متناسب با شرایط خودش تصمیم گیری کرد و نمی توان از الان نسخه ای را برای وضعیتی که نمی دانیم چیست تجویز کرد . تنها می توانم بگویم اگر به این گام آقای موسوی پاسخ داده نشود این بحران با بحران خارجی و سپس اقتصادی تداخل پیدا می کند و معلوم نیست که چه وضعیتی برای کشور پیش بیاید .
- ولی در هر صورت اکنون اصلاح طلبان با سکوت خود در برابر واکنش های تندی که نشان داده می شود نشان داده اند که خواستار بازگشت به آرامش هستند ؟
بله ولی معلوم نیست که بتوانند بعدها قادر باشیند که از همین پیشنهادها هم دفاع کنند اگر سیل بیاید همه را با خود می برد .
- به هر حال پیش بینی شما درباره غایت این حوادث چیست ؟
با اینکه امید صددرصد ندارم که طیف مقابل پاسخ مثبتی بدهد ولی فکر می کنم که رهبری تدبیری بیاندیشنند .
این روزنامه نگار که در انتخابات گذشته از مشاوران مهدی کروبی، دبیرکل حزب اعتماد ملی و از نامزدهای معترض به نتیجه انتخابات بود، در گفتگو با فرارو تاکید کرد که موسوی گام مناسبی در روی آوردن به مذاکره برداشته است.
این تحلیل گر اصلاح طلب افزود: به طور کلی آقای موسوی کار خوبی انجام دادند و توپ را در زمین طرف مقابل انداختند.
وی در مورد تحلیلهایی که بیانیه موسوی را عقبنشینی میدانند اظهار داشت: استفاده از کلمه عقب نشینی، استفاده بیجا و نامناسبی است
این روزنامهنگار سرشناس دهه هفتاد، سپس به بیان انتقادات خود از بیانیه هفدهم موسوی پرداخت و گفت: البته به آن جمله آخر که این مسائل احتیاج به گفتگو و مذاکره ندارد، انتقاد دارم؛ چرا که سیاستمدار همیشه باید آمادگی گفتوگو و مذاکره داشته باشد.
وی سازش را حسن هر سیاستمداری دانست.
عبدی با رد این تحلیل که معنای بند آخر بیانیه موسوی، مذاکره؛ اما در برابر چشم مردم است؛ ادامه داد: برای مذاکره، پشت و پیش چشم مردم اهمیت ندارد؛ مهم این است که وضع زندگی مردم و اوضاع جامعه خوب شود؛ شکل کار اصلا مهم نیست.
وی با مردود دانستن این نظر که رویکرد موسوی تغییر سطح چانهزنی سیاسی و آشکار ساختن مذاکرات پنهان است؛ گفت: متاسفانه ایشان اهل مذاکره نبودند و اساساً یکی از ایرادهای من به ایشان همین است که ایشان همیشه باید باب مذاکره را باز میگذاشت، بلکه زمینه را خودش فراهم میکرد.
از نظر این فعال سیاسی فراهم کردن زمینه مذاکره؛ انتقال بازی به طرف مقابل است؛ در حالی که به باور وی هنوز عموماً همه ایرانیها سیاستمدار ایدئولوژیک هستند و درک سیاستمدار به مثابه کسی که کارش سازش و تفاهم است، به وجود نیامده است.
وی در تبیین نظر خویش ادامه داد: مردم هم هنوز در این فضا سیر میکنند که سازش و تفاهم، زشت است و فکر می کنند سیاستمدار مرغی است که یک پا دارد.
عبدی این مسائل را ایرادات جامعه ایران دانست و تحلیل خود را چنین پایان داد که: «هم در جناح مقابل این مسئله وجود دارد و هم در این جناح. ولی جناح اصلاحطلب باید این تابوها را بشکند.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
هفت پيشنهاد علي مطهري براي بازگشت آرامش
1- رهبران جنبش سبز به قانوني بودن رئيس جمهور اعتراف کرده دست از ادعاي تقلب در انتخابات بردارند. همچنين به صراحت راه خود و اهداف و شعارهاي خود را از گروه غربگراي مخالف اسلام که در اين جنبش نفوذ کرده و درصدد رهبري و هدايت آن است جدا سازند.
2- رئيس جمهور به اشتباه خود در مناظرات انتخاباتي که تحت تاثير هيجان موجود در آن دوره انجام شد اعتراف کرده از طرف هاي مورد اتهام عذرخواهي کند. البته اين امر منافاتي با بررسي اتهامات وارده در يک دادگاه صالح ندارد.
3- فضاي آزادي بيان در رسانه ها اعم از صدا و سيما و مطبوعات برقرار شود و مطبوعات توقيف شده رفع توقيف شوند.
4- فضاي امنيتي در کشور از بين برود و مسوولان امنيتي و اطلاعاتي از ادعاي واهي انقلاب مخملي و براندازي نرم و تدارک براندازي نظام از چند ماه قبل از انتخابات با همکاري خارجي ها دست بردارند و حوادث پس از انتخابات را ناشي از جاه طلبي ها و هواهاي نفساني و توهم ها و بي انصافي هاي خودمان و نه دخالت خارجي، و ناشي از سوءمديريت بحران بدانند و از خشونتي که بعد از انتخابات در حق مردم روا داشته شد عذرخواهي کنند.
5- همه بازداشت شدگان که معمولاً با دلايل واهي بازداشت شده اند در اسرع وقت از زندان آزاد شوند مگر کساني که به اموال عمومي آسيب رسانده و دست به تخريب اماکن عمومي زده اند، خصوصاً افرادي که در آشوب عاشوراي تهران شرکت داشته اند.
6- مقصران حوادث کهريزک و کوي دانشگاه و مجتمع سبحان، اعم از مباشر، سبب و فرد يا افرادي که بازداشت شدگان را به بازداشتگاه کهريزک ارسال کرده اند در اسرع وقت به اسم و رسم و عکس معرفي و مجازات آنها اعلام و ترتيبي اتخاذ شود که مردم از مجازات شدن آنها مطمئن شوند.
7- مسوولان قضايي در مقابل اقدامات تفرقه افکنانه و تمام خواهانه حاميان متعصب دولت که خود را پشت لواي ولايت فقيه پنهان کرده اند و درصدد حذف همه شخصيت ها و گروه هاي اصلاح طلب و اصولگرا جز خودشان هستند و دستور بر هم زدن جلسات سخنراني و غيره را صادر مي کنند بي تفاوت نباشند و به وظيفه قانوني و الهي خود عمل کنند.
پاسخ: جرم و شيوههاي مجازات يكي از موضوعات مهم در مباحث جامعهشناسي است، و ديدگاه دوركيم يكي از مشهورترين و شايد معتبرترين ديدگاهها در اين موضوع باشد. وي مجازاتها را به دو گروه كلي تقسيم ميكند. هدف گروه اول مجازاتها زجر دادن به مجرم است كه نوع حاد آن در قتل و اعدام متجلی است. اما گروهي ديگر از مجازاتها جنبه ترميمي دارند، مثل مجازاتهاي نقدي و امثال آن. از نظر وي مجازاتهاي زاجره متناسب با جوامعي است كه تقسيم كار و توسعه در آنها در مراحل اوليه است، و با پيشرفت جوامع، مجازاتهاي ترميمي جانشين آنها ميشود. گرچه نميتوان همه آنچه را كه در جامعه ايران ميبينيم به اين ويژگي فروكاست، اما جامعه ايران به لحاظ در حال گذار بودن هر دو گروه مجازاتها طرفداران خود را دارد. و اين را نميتوان با برچسبهايي از قبيل نبود بهداشت رواني يا امثال آن پاسخ داد. عليرغم اين با اين نكته هم موافقم كه روحيه انتقامگيري و قصاص كردن در جامعه ما بيش از حد انتظار است و حتي از كساني بروز پيدا ميكند كه كسي انتظار آن را ندارد. اين مسأله عمدتاً دلايل حقوقي دارد.
- به نظر شما چرا اغلب ما ايرانيها از بخشش، حتي هنگامي كه بخشيدن يا نبخشيدن ما ، مرگ و زندگي ديگران را رقم ميزند، ناتوانيم؟
پاسخ: به نظر من گزاره موجود در سوال، امري قطعي و هميشگي نيست. اول اينكه بخشش وقتي معنا ميدهد كه امكان استيفاي حق فراهم باشد. يكي از دلايل تأكيد بر قصاص اين است كه از منظر قانوني طرف اصلی قاتل، خانواده مقتول است، بعلاوه آنان مخير به قصاص يا ديه هستند، و در اين ميان از نظر آنان گذشت كردن عملي ناصواب خواهد بود، زيرا با گذشت، قاتل پس از چندي آزاد خواهد شد، و اين نكته مهمي است. از سوي ديگر فضايي كه برخي رسانهها در همدلي با قاتل ايجاد ميكنند، و از اولياي دم خواهان گذشت ميشوند، اثر سويي بر گذشت و عفو دارد. من حتي به بسياري از گذشتهايي كه در حال حاضر صورت ميگيرد، شك دارم، زيرا اكثر آنها با هدف گرفتن ديه صورت ميگيرد، كه مطابق با منطق اجتماعي جرم، كفايت از مجازات قتل نميكند.
توضيح اين موارد فرصت طولاني ميطلبد، و من قبلاً طي مقالهاي مفصل درباره پرونده خانم كبري رحمانپور به اين مسأله اشاره كردهام که متن آن اخيراً در كتاب جرم، مجرم و مجازات در ايران از سوی نشر علم منتشر شده است و علاقهمندان را براي درك بهتر مسأله به آنجا ارجاع ميدهم.
- من شخصا گمان نميكنم در هيچ جامعه ديگري به اندازه جامعه ما رسانهها و دولت و حكومت و در و ديوار شهر و مدرسه و سيستم آموزشي و خلاصه همه چيز و همه چيز براي «اخلاق» و «مردمداري» و «گذشت» آنونس بروند و مدام در حال تبليغ ارزشهاي اخلاقي و اسلامي باشند.بااين حال فكر ميكنيد چرا همه اين تبليغات پر سر و صدا حاصلش، گرايش به اعدام است و مجازات؟
پاسخ: اين سر و صداي زياد نشان از پايين بودن سطح اخلاقيات در جامعه ما دارد، و يكي از علل آن نيز ضعف و نبود استقلال در نهادهاي موثر بر اخلاق مثل دين، آموزش و پرورش و ساير نهادهاي اجتماعي است. اين همه سر و صدا و تبليغات براي اخلاقي كردن جامعه هر هدف و مقصدي از سوي تبليغاتكنندگان داشته باشد، چيزي جز ضعف بنيانهاي اخلاقي و رفتاري جامعه ما را منعكس نميكند. و به قول شاعر:
گرنه بدي آب در اين جويها خواجه چرا ميدود تشنه در اين كويها
- آيا قصاص و بخشيدن يا نبخشيدن محكوم به اعدام، واقعا امري فردي است يا اينكه فردي انگاشته شده ؟
پاسخ: اين نكته دقيقاً به تعريف ما از جرم برميگردد. در جوامع نوع اول (در تقسيمبندي دوركيم) مجازات بسياري از جرايم عمدتاً فردي است، و جزو حقوق مضروب يا اولياي دم مقتول است، اما در جوامع نوع دوم، وجه اجتماعي جرم و مجازات بسيار پررنگتر ميشود و اين از جمله نکاتي است كه در حقوق جزاي فعلي ايران به آن توجه كافي نشده است، كه در آن مقاله مفصل اشاره كردهام.
- به نظر شما نظام سياسي – مذهبي حاكم در ايران تا چه حد در به وجود آمدن و گسترش اين شرايط در جامعه سهيم است؟
پاسخ: از دو جهت اين فرآيند را تشديد كرده است. از يك سو قوانين موجود برمبناي جوامع گروه اول تنظيم شده است و از سوي ديگر نگاه حاكم كه هر مشكلي را با زور و مجازات ميخواهد حل كند، به طور طبيعي در مردم و جامعه نيز پژواك خواهد داشت.
- آيا گرايش به «نبخشيدن» و در كنار آن گرايش به استفاده از حقي كه قانون براي اعدام محكومان به قتل در اختيار افراد قرار ميدهد، بيشتر به دليل خشونتگرايي جامعه و مطالبهاي است كه مردم از حكومت دارند يا به دليل رفتار سياسي حكومت و حقوقبشر گريزي آن است؟ به بيان ديگر اشكال از كدام طرف است؟
پاسخ: بخشي از آن در بطن جامعه ما وجود دارد، اما بخش ديگر ناشي از قوانين و سياستهاي رسمي است، و البته مخالفان هم نادانسته بجاي آنكه اين فرآيند را تخفيف دهند، تشديد ميكند، بخش اول متناسب با پيشرفت جامعه تغيير ميكند، اما بخش دوم كه ناشي از قوانين و سياستهاي رسمي است، ميتواند عوض شود، و حتي در جهت مخالف وضع موجود تأثيرگذاري نمايد.
- آيا اقداماتي مانند اعدام محكومان در ملا عام يا برخوردهاي خشن با اراذل و اوباش كه بيشتر در ميان طرحهاي دولت نهم شاهد آن بوديم، ممكن است بر خشونتطلبي جامعه و در نتيجه تقويت حس انتقامجويي تاثير داشته باشد؟
پاسخ: طبيعي است كه اين رفتارها، مروج اين اعتقاد و گزاره است كه تا نباشد چوب تر فرمان نبرد گاو و خر، و اثرات خود را در جامعه نيز بازتوليد خواهد كرد. و در بروز اين وضع موثر است. در نهایت مردم هم با همین منطق به مواجهه دولت می روند.
- پرسش كليتري هم البته در اين ميان مطرح است و آن اينكه آيا اساسا جامعهشناسي امروز براي انسان حق «انتقامجويي» را قائل هست يا نيست ؟ و اگر هست آيا اين انتقامجويي را در چارچوب و با شرايط خاصي تعريف ميكند؟
پاسخ: جامعهشناسي در مقام تعيين حق و حقوق به اين معنا نيست، و اگر وارد اين وادي شود، فاتحه خود را خوانده است، گرچه شاخصها و معيارهايي را براي تعيين حق و حقوق در اختيار سياستمداران، فلاسفه و حقوقدانان قرار ميدهد. بعلاوه جامعهشناسي فقط درباره جوامع امروزي بحث نميكند، بلكه جوامع گذشته هم موضوع بحث آن هستند. ضمن اينكه در جوامعي با سطوح مختلف توسعه نميتوان انسان را يكسان تعريف كرد و ارزشهاي واحدي را بر همه آنها تجويز كرد.
- اغلب هنگامي كه از اولياي دمي كه حاضر به بخشش محكوم به قتل نيستند، تقاضاي بخشش ميشود، با برداشتهايي مانند اينكه « اگر خودشان هم بودند نميبخشيدند» يا «ما به ديگران كمك ميكنيم، اما چه كسي هست كه به ما كمك كند؟» رو به رو ميشويم.آيا اين به معناي وجود بياعتمادي متقابل ميان افراد يك جامعه نيست؟ به بيان ديگر مردم اين احساس عمومي را دارند كه هيچ كس نميبخشد، پس اگر من بخواهم ببخشم تنها حق خود يا خون عزيز خود را پايمال كردهام و اين احساس غبن و بيپناهي، مانع از اين ميشود كه افراد حتي در صورت اعتقاد به بخشش، ببخشند.چرا؟
پاسخ: نكته مهمي مطرح شده است. چرا ما اصرار داريم كه ديگران قاتل را عفو كنند؟ اگر نسبت به زندگی قاتل حساسيت اجتماعي داريم، طبعاً بايد به همين دليل هم نسبت به مقتول و بلكه بيشتر حساسيت داشته باشيم، چرا كه ظالمانه كشته شده است، بنابراين اگر اين حساسيت را هم نشان دهيم، آن هنگام، خانواده مقتول همدلي و همراهي بيشتري را احساس ميكنند و آمادگي پذيرش عفو و گذشت را بيشتر دارند. اما از همه اينها مهمتر نقش قانون است كه منتقدین نسبت به آن سكوت كردهاند. در حال حاضر قصاص عضو اجرا نميشود، كسي هم اصراري بر اجراي آن ندارد و كينه و دشمني هم ايجاد نميشود، لذا بجاي فشار بر خانواده مقتول بهتر است درباره قانون بحث كنيم، بخصوص تفكيك قايل شدن ميان قتلهاي درجه يك و درجه دو، كمك موثري بر اصلاح اين وضع ميكند. ما نباید هزینه کاستی های قانونی را بر خانواده مقتول بار کنیم.
- فراتر از اين بحثها، آيا ممكن است يكي از دلايل متمايل شدن خانوادههاي ايراني به اعدام قاتل را نقش و دخالت حساسيتبرانگيز و گاه حتي مناقشهبرانگيز رسانهها و فعالان حقوق بشر بدانيم؟ از نظر شما عملكرد اين گروهها در ايران در زمينه جلب رضايت و بخشش و جلوگيري از اعدام چگونه است؟
پاسخ: در اين مورد پاسخ دادهام. من در قضيه دلآرا اين مسأله را طي يادداشتي متذكر شدم(http://www.ayande.ir/1388/02/post_742.html#more) و معتقدم كه همين طور است. براي قضاوت هميشه بايد خود را جاي ديگران بگذاريم. من شخصاً موافق گذشت هستم اما اين فرق ميكند با اينكه يك خانواده از یک سو عزادار قتل ظالمانه عزيزش شود، و از سوی دیگر هم تحت فشار براي رضايت دادن شود و قاتل در موضع مظلوميت قرار گيرد.
- محمد مصطفائی، وکیل تعدادي از نوجوانان داراي حكم اعدام يا اعدامشده در ايران، از تیرماه سال 1387 موضوع اعدام و قصاص را در پايگاه اينترنتي خودشان به نظر سنجی گذاشتند و نظر مردم را درباره مجازات مرگ و قصاص پرسيدند.1486 نفر به این پرسش ها پاسخ داده بودند و نتيجه اين بود كه تنها کمتر از 8 درصد مردم با اجراي قصاص موافق بودند و نزديك به 63 درصد آنها قصاص را ناپسند دانسته بودند . 3دهم درصد هم قصاص متهمان را در صورتي كه مرتكب قتل عمد شده باشند، مجاز ميدانستند. از نگاه شما اين تناقض در دادهها و رفتار مردم- منظور همين جامعه آماري است- از كجا ريشه ميگيرد؟
پاسخ: اين تناقض از يك سو در خاص بودن مخاطبان اينترنت است و از سوي ديگر اخص بودن مخاطبان اين نوع سایتها است كه معمولاً مخالفان قصاص آن را مطالعه ميكنند و احتمالاً به فضاي طرح سوال نيز مربوط شود كه چون متن سوالات را نديدهام اظهارنظري نميكنم.
- از نگاه شما آيا روال «مجازات قرباني به وسيله قرباني» كه در فرآيند قصاص طي ميشود، با نحوه مديريت جوامع امروزي مطابقت دارد؟
پاسخ: پاسخ اين پرسش نيز در قسمتهاي پيش داده شده است. شخصي شدن مفهوم جرم و مجازات متناسب با جوامع توسعه نيست و تمامي اين حساسيتها هم از همين زمينه نشأت ميگيرد. بايد بازنگري جدي در قوانين جزايي صورت گيرد. از نظر شرعي هم پيشنهادهايي براي اين مسأله وجود دارد.